Rookaanslag van je tanden verwijderen; wat werkt écht?

Wat rookaanslag precies is

In tabaksrook zitten twee stoffen die je tanden verkleuren, en ze doen dat allebei op een andere manier.

Teer is de donkere, kleverige stof die je ook op een sigarettenfilter ziet. Die hecht zich aan het tandoppervlak en zorgt voor de typische geelbruine laag. Teer draagt er bovendien aan bij dat tandsteen zich sneller opbouwt.

Nicotine is op zichzelf kleurloos. Zodra het in aanraking komt met zuurstof verkleurt het naar geelbruin. Het probleem is dat nicotine niet alleen op je glazuur blijft liggen, maar in de kleine poriën van dat glazuur dringt. Daar komt een tandenborstel niet bij.

Het Ivoren Kruis, de Nederlandse vereniging voor mondgezondheid, vat het kort samen: je kunt rookaanslag vergelijken met die van koffie of thee, alleen is rookaanslag veel lastiger te verwijderen. En het blijft niet bij je tanden. Ook vullingen, kronen en een kunstgebit verkleuren mee, en een kunstgebit is door roken moeilijker schoon te houden.

Waarom poetsen alleen niet genoeg is

Poetsen doet wel iets. De verse, oppervlakkige aanslag van de afgelopen dagen krijg je er grotendeels mee weg, zeker als je twee keer per dag twee minuten poetst en dagelijks tussen je tanden schoonmaakt.

Maar zodra de verkleuring wat langer zit, verandert het verhaal. De nicotine is dan in de poriën van het glazuur getrokken en de teerlaag is hard geworden. Op dat moment poets je over de aanslag heen in plaats van hem eraf.

Er is nog een reden waarom je er thuis niet komt. Rokers hebben vaak meer tandplak en tandsteen dan niet-rokers. Tandplak is dat nauwelijks zichtbare wit-gelige laagje van bacteriën dat zich op en tussen je tanden vormt. Als je dat niet weghaalt, verkalkt het tot tandsteen. En aan tandsteen hecht zich weer makkelijk nieuwe plak, met nieuwe verkleuring erbovenop. Tandsteen krijg je thuis niet weg, met geen enkel middel.

Dus hoe langer je wacht, hoe meer je aan het poetsen bent op een ondergrond die er eigenlijk af moet.

De huismiddelen van internet, en waarom je die beter laat staan

Zoek op dit onderwerp en je komt binnen twee klikken de volgende tips tegen: poets met een pasta van baking soda, spoel met waterstofperoxide aangelengd met water, of doe aan oil pulling met kokosolie. Ook houtskoolpoeder en citroensap komen voorbij.

Hier moet ik eerlijk zijn, want op dit punt spreken de websites in de zoekresultaten elkaar tegen. De pagina die op dit onderwerp bovenaan staat, van Philips, waarschuwt juist tegen schurende middelen. En de mondhygiënistenpraktijk die eronder staat is nog stelliger: thuismiddeltjes als speciale tandpasta’s en bleekmaterialen raden zij ten zeerste af, omdat het zonde is van je geld en vaak schadelijk voor je gebit.

De reden daarachter is simpel. Al die middelen werken op één van twee manieren: ze schuren of ze bleken. Schuren haalt naast de aanslag ook een laagje glazuur weg. Glazuur groeit niet aan. Wat eraf is, blijft eraf, en daaronder zit het gelere tandbeen. Het gekke gevolg is dat je tanden op termijn juist geler kunnen worden van middelen die je gebruikte om ze witter te maken. Bovendien worden je tanden gevoeliger, omdat de beschermlaag dunner wordt.

Datzelfde geldt voor whitening tandpasta’s die beloven rookaanslag weg te halen. Die bevatten vaak sterk schurende stoffen die na verloop van tijd je tanden beschadigen. Een gewone tandpasta met fluoride en een zachte borstel is voor dagelijks gebruik verstandiger.

Kort gezegd: de enige middelen die hard genoeg zijn om vastzittende rookaanslag te verwijderen, zijn ook hard genoeg om je glazuur te beschadigen. Daarom hoort die klus bij iemand met de juiste apparatuur.

Wat wel werkt: de mondhygiënist

Vastzittende rookaanslag laat je verwijderen bij de tandarts of de mondhygiënist. Dat gebeurt meestal in twee stappen.

Eerst gaat het tandsteen eraf, met handinstrumenten of een ultrasoon apparaat. Dat is de harde ondergrond waar de nieuwe plak en verkleuring zich aan vasthechten. Daarna volgt de aanslag zelf, vaak met een airflow-behandeling. Daarbij wordt een straal van water met een speciaal soort zout op elke tand afzonderlijk gericht. Die straal komt ook op plekken waar handinstrumenten niet bij kunnen, bijvoorbeeld in de ruimtes tussen je tanden en net onder de tandvleesrand. De behandeling is pijnloos.

Het verschil met thuis poetsen is dat hier de aanslag eraf gaat zonder dat er glazuur wordt weggeschuurd. Dat is precies waarom het bij een professional hoort.

Hoe vaak je moet gaan, hangt af van hoeveel je rookt en hoe snel bij jou de aanslag terugkomt. Voor rokers wordt een reiniging ongeveer elke vier maanden genoemd, tegenover een of twee keer per jaar bij niet-rokers. Je mondhygiënist bepaalt dat samen met jou, op basis van wat er in jouw mond te zien is.

Wat bleken wel en niet doet

Bleken en reinigen worden vaak door elkaar gehaald, terwijl het twee verschillende dingen zijn.

Reinigen haalt weg wat óp je tand zit: tandsteen, plak en aanslag. Bleken verandert de kleur van de tand zelf, van binnenuit. Dat betekent dat bleken op een tand met aanslag erop weinig zin heeft. De aanslag zit ertussen, dus het resultaat wordt vlekkerig en teleurstellend.

De volgorde is dus altijd: eerst reinigen, daarna pas eventueel bleken. Bij veel mensen valt het na een goede reiniging al zo mee dat bleken helemaal niet meer nodig is.

Als je toch wilt bleken, doe het dan via de tandarts en niet met kits van internet. En houd één ding in je achterhoofd: als je blijft roken, kleurt het resultaat gewoon weer terug. Je hebt dan betaald voor iets dat er over een paar maanden weer af is.

Waarom het steeds terugkomt

Dit is het deel dat op de meeste pagina’s over dit onderwerp ontbreekt, terwijl het de belangrijkste vraag is.

Een professionele reiniging zet de teller op nul. Maar bij elke sigaret daarna komen teer en nicotine opnieuw op je tanden, en begint dezelfde opbouw van voren af aan. Rook je een pakje per dag, dan zie je binnen een paar maanden de eerste randen weer terug, meestal eerst aan de binnenkant van je ondertanden en langs de tandvleesrand.

Daar komt bij dat je bij rookaanslag meer plak en tandsteen hebt dan gemiddeld. Dat versnelt het proces. Je bent dus niet alleen aanslag aan het weghalen, je bent aan het inlopen op iets dat elke dag opnieuw wordt aangelegd.

Zolang je rookt is een reiniging dus geen oplossing maar onderhoud. Dat is niet bedoeld als verwijt. Het is de reden waarom het zo frustrerend voelt: je doet iets, het werkt, en een paar maanden later sta je weer voor diezelfde spiegel.

Wat er onder die aanslag gebeurt

De verkleuring is het deel dat je ziet. Onder je tandvlees speelt tegelijkertijd iets dat je juist niet ziet, en dat is het lastige.

Nicotine vernauwt de bloedvaten, ook de kleine vaatjes in je tandvlees. Daardoor wordt je tandvlees minder goed doorbloed en neemt de afweer tegen de bacteriën in de tandplak af. De omstandigheden voor een ontsteking zijn bij rokers dus gunstiger dan bij niet-rokers.

Maar het waarschuwingssignaal is tegelijk uitgeschakeld. Bij een ontsteking hoort tandvlees rood te worden, op te zwellen en te bloeden als je poetst. Bij rokers gebeurt dat nauwelijks, omdat er door die vernauwde vaatjes weinig bloed bij komt. Het Ivoren Kruis zegt daarover dat een ontsteking bij rokers daarom makkelijk over het hoofd wordt gezien en zich vrijwel ongemerkt kan uitbreiden, tot in het kaakbot.

Dat is ernstig, want aangetast kaakbot herstelt niet. Het is een van de belangrijkste redenen dat rokers eerder tanden en kiezen verliezen dan niet-rokers. En het verklaart ook waarom een tandvleesbehandeling bij rokers doorgaans minder goed aanslaat.

Waarom ik dit hier vertel: de aanslag die je in de spiegel ziet is de zichtbare kant van iets dat vooral onzichtbaar is. Je gaat naar de mondhygiënist voor je gele tanden, en het echte winstpunt van dat bezoek is dat iemand meekijkt naar de rest.

Wat er met je mond gebeurt als je stopt

Nu het goede nieuws, en dat is concreter dan je misschien denkt.

Zodra je stopt, komt er geen nieuwe teer en nicotine meer bij. De aanslag die er al zit verdwijnt niet vanzelf, daar blijft een reiniging voor nodig. Maar het verschil is dat het na die reiniging niet meer terugkomt. Eén keer schoonmaken is dan ook echt één keer schoonmaken.

Het Ivoren Kruis noemt een termijn van twee tot zes weken waarin het gunstige effect in je mond zichtbaar wordt. De conditie van je tandvlees gaat niet verder achteruit, en een tandvleesbehandeling geeft vanaf dan betere resultaten.

Er is één ding dat mensen verrast en waar ik je op wil voorbereiden: je tandvlees kan na het stoppen tijdelijk méér gaan bloeden. Dat voelt alsof het slechter gaat, maar het betekent meestal het tegenovergestelde. De doorbloeding komt terug en daarmee ook het signaal dat al die tijd onderdrukt was. Met goede mondverzorging verdwijnt dat probleem snel weer. Ik heb daar een apart stuk over geschreven, over bloedend tandvlees na het stoppen met roken.

Verder gaan je smaak en reuk vooruit, wordt je adem frisser en genezen wondjes in je mond beter. Dat laatste telt extra als er nog een kies getrokken moet worden of een implantaat gepland staat: de kans dat een implantaat mislukt is bij rokers bijna drie keer groter dan bij niet-rokers.

Hoe snel je verschil merkt

Het helpt om te weten wat je wanneer kunt verwachten, zodat je niet na een week teleurgesteld afhaakt.

In de eerste dagen komen smaak en reuk terug en verdwijnt de rookgeur uit je adem. Dat merk je zelf, en anderen merken het ook.

In de eerste weken groeit er geen nieuwe aanslag meer bij. Wat er zit blijft zitten tot je een reiniging laat doen, maar het wordt niet erger. In diezelfde periode kan je tandvlees wat roder en gevoeliger worden en makkelijker bloeden.

Na twee tot zes weken is het gunstige effect in je mond zichtbaar, aldus het Ivoren Kruis. Je tandvlees wordt steviger en reageert minder snel.

Voor je tandkleur geldt: het moment waarop je echt verschil ziet, is het moment van de reiniging. Veel mensen plannen die bewust een paar weken na hun stopdatum. Dat is een prettig ijkpunt om naartoe te werken, en het maakt het resultaat zichtbaar op een moment dat je het kunt gebruiken.

Wat je vanaf vandaag zelf kunt doen

Dit houdt de boel onder controle en voorkomt dat het erger wordt:

• Poets twee keer per dag twee minuten, met een zachte borstel en een gewone tandpasta met fluoride.
• Maak dagelijks schoon tussen je tanden met ragers of floss. Daar hecht de nicotine zich graag vast en daar begint ook de ontsteking meestal.
• Laat de schuurmiddelen staan: geen baking soda, geen waterstofperoxide, geen houtskoolpoeder, geen citroensap.
• Maak een afspraak bij de mondhygiënist en vertel dat je rookt of net gestopt bent. Dat verandert waar ze op letten.
• Drink genoeg water. Roken vermindert de speekselaanmaak, en speeksel doet een deel van het schoonmaakwerk.
• Kauw suikervrije kauwgom na het eten. Dat bevordert de speekselvloed.
• Spoel je mond met water na koffie, thee en rode wijn. Die verkleuren mee bovenop de rookaanslag.

Wanneer je een afspraak maakt

Ik ben coach, geen tandarts. Ik help mensen stoppen en volhouden. Voor wat er in je mond gebeurt is iemand anders aan zet. Deze signalen zijn een reden om niet af te wachten:

• Je tandvlees trekt terug, waardoor je tanden langer lijken of gevoelig worden voor koud en warm.
• Een tand of kies voelt losser dan eerst.
• Je hebt aanhoudend pijn, een zwelling of een abces in je mond.
• Je hebt een plekje, zweertje of witte of rode verkleuring in je mond dat na twee weken niet weg is. Laat dat altijd bekijken. Bij rokers is de kans op kanker in de mondholte twee tot vier keer groter, en wie daarnaast alcohol gebruikt loopt extra risico.
• Je bent langer dan een jaar niet bij de tandarts of mondhygiënist geweest.

Gebruik je medicijnen, of ben je zwanger of geef je borstvoeding, overleg dan met je huisarts of apotheker voordat je zelf iets verandert. Dat geldt ook voor hulpmiddelen bij het stoppen.