Roken en de placenta: is het te zien na de bevalling?

Wat de placenta doet

De placenta, ook wel moederkoek, is een orgaan dat alleen tijdens de zwangerschap bestaat. Hij groeit mee in je baarmoeder en geeft voedingsstoffen en zuurstof uit jouw bloed door aan het bloed van je baby. Andersom gaan afvalstoffen van je baby via de placenta naar jou, zodat jij ze afvoert.

Daarnaast werkt de placenta als een soort filter en maakt hij hormonen aan die de zwangerschap in stand houden en je lichaam voorbereiden op de bevalling en de borstvoeding.

Volgens de KNOV en de NVOG is een placenta meestal rond, ongeveer vijftien tot vijfentwintig centimeter in doorsnee en zo’n drie centimeter dik. Bij een grotere baby hoort meestal een grotere placenta, bij een kleinere baby een kleinere. Bij de twintigwekenecho kijkt de echoscopist naar drie dingen: of de placenta uit één of meer delen bestaat, hoe de navelstreng eraan vastzit, en waar hij in de baarmoeder ligt.

Let op wat daar niet bij staat. Roken staat niet in dat lijstje. Daar kom ik zo op terug.

Wat roken met de placenta doet

Hier is de wetenschap wel duidelijk over, en het gaat om twee stoffen die elk iets anders doen.

De eerste is nicotine. De NVOG schrijft het zo op: de nicotine uit een sigaret maakt de bloedvaten van de baarmoeder nauwer, waardoor bloed moeilijker bij de baby komt. Datzelfde gebeurt in de bloedvaten van de placenta zelf. Minder doorstroming betekent minder aanvoer.

De tweede is koolmonoxide, en die wordt vaak vergeten terwijl hij minstens zo belangrijk is. Koolmonoxide komt via jouw bloed in het bloed van je baby terecht en neemt daar de plaats van zuurstof in. Je baby krijgt dus niet alleen minder bloed aangevoerd, dat bloed vervoert ook nog eens minder zuurstof.

Die twee effecten samen zijn de kern van het verhaal. De KNOV vat het samen: als je rookt zit er minder zuurstof in je bloed en worden de bloedvaten in de placenta nauwer, waardoor je baby minder voeding en zuurstof uit jouw bloed krijgt.

Roken staat bij de NVOG ook expliciet in de lijst met oorzaken waardoor een placenta minder goed gaat werken, naast hoge bloeddruk, diabetes en een aantal ziektes.

Is roken te zien aan de placenta?

Nu de vraag waar je voor kwam.

Het eerlijke antwoord: aan één losse placenta kan niemand met zekerheid zeggen of de moeder gerookt heeft. Dat is geen geruststelling en ook geen vrijbrief, het is gewoon hoe het werkt.

Kijk naar wat er officieel beoordeeld wordt. De KNOV en de NVOG beschrijven precies waar naar gekeken wordt bij een placenta: het aantal delen, de plek waar de navelstreng vastzit, de ligging, of hij helemaal bedekt is met vliezen. Dat zijn variaties in vorm en bouw. Roken veroorzaakt die variaties niet.

Wat roken wél doet, is de dóórbloeding beïnvloeden en daarmee hoe goed de placenta zijn werk kan doen. Dat is iets anders dan een zichtbaar kenmerk waaraan je een roker herkent. Bovendien kunnen precies dezelfde aanwijzingen ook door hoge bloeddruk, diabetes of andere oorzaken komen. Een verloskundige of gynaecoloog die iets opmerkt aan een placenta, weet daarmee dus niet of er gerookt is.

Waar het in de vakliteratuur wel over gaat, zijn veranderingen in de bouw van het placentaweefsel bij rokers, op microscopisch niveau. Die zijn beschreven, onder meer in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Maar dat is iets dat je onder een microscoop in een laboratorium vaststelt, niet iets dat iemand met het blote oog in de verloskamer ziet.

Kortom: de vraag “zien ze het aan mijn placenta” is begrijpelijk, maar hij gaat over het verkeerde moment. Wat er werkelijk toe doet, is wat er tijdens je zwangerschap gebeurt en gemeten wordt. En daar heb je nog invloed op.

Wat die foto’s op internet waard zijn

Die vergelijkingsfoto’s van twee placenta’s naast elkaar, de ene rozerood en de andere donker en vlekkerig, komen om de zoveel tijd voorbij op social media. Ze werken, want ze zijn schokkend.

Toch een paar kanttekeningen die je zelden erbij leest.

Je weet bij zo’n foto vrijwel nooit wie de beide vrouwen waren, of ze echt rookten, hoeveel, en of er nog andere dingen speelden. Je weet ook niet hoe lang de placenta’s al buiten het lichaam lagen toen de foto werd gemaakt, terwijl kleur daar sterk van afhangt. En placenta’s verschillen onderling behoorlijk, ook tussen twee niet-rokers.

Ik zeg dit niet om roken tijdens de zwangerschap goed te praten. Dat is het niet, en de rest van dit artikel laat zien waarom. Ik zeg het omdat je iets aan echte informatie hebt en niets aan een beeld waar je alleen maar schuldgevoel van krijgt. Schuldgevoel helpt niemand stoppen. Dat is precies waarom een stopgesprek er anders uitziet dan een afschrikcampagne.

Wat er tijdens je zwangerschap wel gemeten wordt

Dit is het deel dat er echt toe doet, want hier wordt zichtbaar of de placenta zijn werk doet. Niet achteraf, maar nu.

Bij de groeiecho meet de gynaecoloog of verloskundige de hoofdomtrek, de buikomtrek en het bovenbeenbotje van je baby. Als de placenta minder goed werkt, stuurt je baby de beschikbare voeding naar de hersenen en andere belangrijke organen. Er blijft dan weinig over voor de vetreserve. Dat zie je terug doordat de buikomtrek achterblijft, terwijl het hoofdje nog redelijk meegroeit.

Daarnaast kan er een dopplermeting gedaan worden. Die meet de bloeddoorstroming in de navelstreng en in de hersenen van je baby, uitgedrukt als PI, de pulsatility index. De NVOG legt uit: is die PI hoog, dan betekent dat dat de placenta minder goed werkt.

Ook wordt de hoeveelheid vruchtwater bekeken. Te weinig vruchtwater kan een teken zijn dat een baby minder zuurstof en voedingsstoffen krijgt.

En er is het signaal dat je zelf hebt: beweging. Als je baby minder beweegt dan je gewend bent, kan dat betekenen dat de conditie minder wordt. Het advies van de NVOG is dan om twee uur op je linkerzij te gaan liggen. Voel je je baby in die twee uur minder dan tien keer goed bewegen, of vertrouw je het niet? Bel dan het ziekenhuis, en wacht niet tot de volgende dag.

Wat het betekent voor je baby

Als de placenta minder goed werkt, krijgt je baby minder voedingsstoffen en zuurstof. Op korte termijn betekent dat vooral dat de groei achterblijft.

De KNOV noemt daarnaast dat organen zich minder goed kunnen ontwikkelen en dat er een grotere kans is op aangeboren afwijkingen. Dat begint al vroeg: meteen in de eerste weken van de zwangerschap worden belangrijke organen aangelegd, en roken kan die ontwikkeling verstoren.

Op langere termijn is er meer kans op longproblemen, overgewicht en gedragsproblemen bij je kind. Voor meeroken tijdens de zwangerschap, dus de rook van anderen, is in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde beschreven dat het samenhangt met een lager geboortegewicht, een kleinere hoofdomtrek bij de geboorte en een duidelijk hogere kans op wiegendood.

Ik zet die dingen hier neer omdat je ze verdient te weten, niet om je bang te maken. Het punt van deze hele lijst is namelijk dit: bijna alles erop wordt kleiner op het moment dat je stopt.

Waarom minderen niet genoeg is

Veel vrouwen kiezen voor de tussenweg. Van twintig naar vijf per dag. Alleen nog de sigaret bij de koffie. Het voelt als iets doen, en het voelt haalbaar.

De NVOG is hier ongewoon stellig over. In de patiënteninformatie bij de richtlijn over groeiachterstand staat letterlijk dat minderen onvoldoende is.

Dat komt doordat de schade niet netjes meeschaalt met het aantal sigaretten. Bij elke sigaret die je rookt, vernauwen de bloedvaten en komt er opnieuw koolmonoxide in het bloed van je baby. Vijf keer per dag is nog steeds vijf keer per dag.

Er is nog iets: veel mensen die minderen gaan onbewust dieper inhaleren en de sigaret verder oproken. Je krijgt dan per sigaret meer binnen dan eerst.

En de angst die ik vaak hoor, namelijk dat de stress van het stoppen slechter zou zijn voor de baby dan het roken zelf, wordt door de NVOG rechtstreeks weersproken. Hun formulering: de stress van het stoppen is veel minder erg dan de nicotine, de koolmonoxide en de andere giftige stoffen voor de baby.

Wat stoppen oplevert, ook als je al ver bent

Dit is wat ik het liefst wil dat je onthoudt.

Als je stopt met roken, krijgt je baby meteen meer zuurstof. Niet na een maand, niet na een week. De vaatvernauwing verdwijnt en de koolmonoxide verlaat je bloed. De KNOV zegt het zo: als je stopt krijgt je baby gelijk meer zuurstof en voeding, en gaat de groei ook gelijk beter.

De NVOG voegt daaraan toe dat stoppen met roken op elk moment in de zwangerschap de moeite waard is, en dat dat zeker geldt als de baby al een groeiachterstand heeft.

Dat is een ander verhaal dan “je had eerder moeten stoppen”. Er is in deze zwangerschap geen moment waarop stoppen zinloos wordt. Hoe eerder hoe beter, ja. Maar er is geen deadline waarna het niet meer uitmaakt.

Interessant detail uit dezelfde NVOG-tekst: de placenta zelf kan niet behandeld worden. Er is geen medicijn voor. Wat wel kan, is de oorzaak aanpakken, en hulp bij het stoppen met roken wordt daar expliciet als voorbeeld genoemd. Jij hebt dus de enige knop in handen waar de artsen zelf niet bij kunnen.

Mag je nicotinepleisters gebruiken als je zwanger bent?

Dit is een van de meest gestelde vragen, en het antwoord verrast mensen vaak.

De NVOG schrijft dat je bij veel last van ontwenning eventueel nicotinepleisters kunt gebruiken, en dat dat beter is dan doorroken. De gedachte erachter: in een pleister zit nicotine, maar geen koolmonoxide, geen teer en niet de duizenden andere verbrandingsstoffen uit rook.

Dat betekent niet dat je zomaar zelf een doos bij de drogist haalt. Nicotine is niet onschuldig voor de groei van je baby, en of het in jouw situatie verstandig is en in welke dosering, bepaal je samen met je verloskundige, huisarts of gynaecoloog. Die keuze hoort bij hen, niet bij mij en niet bij een blog.

Wat je zeker niet moet doen, is een pleister dragen en toch roken. Daarover schreef ik eerder een apart stuk: nicotinepleister op en toch roken, mag dat?

En vapen is geen tussenoplossing. In de meeste vapes zit nicotine, en nicotine is slecht voor de groei van de baby. Datzelfde geldt voor snus, nicotinezakjes, pruimtabak en snuiftabak. Ook die worden tijdens de zwangerschap afgeraden.

Als je partner rookt

Meerookt je in huis, dan ademen jij en je baby dezelfde schadelijke stoffen in. Dat is de reden dat partners in elk stopadvies worden meegenomen.

Buiten roken of onder de afzuigkap helpt volgens de KNOV niet genoeg. Deeltjes uit rook slaan neer op kleding, huid, haar en meubels en vormen daar een laagje. Die stoffen kunnen later opnieuw vrijkomen, en als je ze dan inademt zijn ze alsnog schadelijk. Dat heet derdehands rook.

Wat wel helpt: niet in huis roken, handen wassen na het roken en schone kleding aantrekken. Wat het beste helpt is als je partner ook stopt. Samen stoppen is bovendien voor allebei kansrijker, want je hoeft dan niet te verdragen dat de ander wel rookt terwijl jij het laat.

Waar je hulp krijgt

Er bestaat een gratis landelijke coachingslijn speciaal voor mensen die zwanger willen worden, zwanger zijn of een kind hebben. Dat is Rookvrije Ouders, onderdeel van Ikstopnu. Daar krijg je telefonische begeleiding zonder dat het je iets kost.

Daarnaast kun je het bespreken met je verloskundige of huisarts. Bij een zwangerschap is dat het logische startpunt, ook omdat zij kunnen meekijken naar hulpmiddelen als dat nodig is.

En begeleiding werkt. Stoppen in je eentje is voor de meeste mensen zwaar, en dat ligt niet aan wilskracht. Nicotineverslaving zit anders in elkaar.